Mutfakta yemek yaparken elinizi uzatıp bir tutam nane koparmak, kurutulmuş baharat kavanozlarından çok farklı bir tat verir. İyi haber şu: aromatik bitkiler, bahçenin en affedici sakinleridir. Domates gibi hassas değiller, güllere göre çok daha az bakım isterler ve çoğu tek bir saksıda bile mutlu olur. Aşağıda, kendi başına başlamak isteyen birinin aklına gelen soruları sırayla ele alıyoruz.
İlk yılda fide almak yanlış mı? Hayır, tam tersine en akıllıcası. Fesleğen tohumdan kolay çimlenir ama nanenin tohumla işi zordur ve sabır ister. Kekik, biberiye, adaçayı gibi odunsu bitkileri ise tohumdan büyütmek aylar alır. İlk sezonda hazır fide alıp bitkinin karakterini tanımak, ertesi yıl tohumla denemek için sizi çok daha hazırlıklı yapar.
Hangileri tohumdan rahat gider?
Kekik, nane, biberiye, tarhun için fide ya da köklü dal almak daha mantıklı. Nanede bir tanıdıktan alacağınız tek bir köklü parça, bir yıl içinde bütün bir kabı doldurur.
Bu iki bitki mutfakta yan yana kullanılsa da bahçede tamamen zıt karakterlerdir; bu yüzden aynı muameleyi görürlerse biri mutlaka küser.
Neden herkes naneyi saksıda tutmayı söylüyor? Çünkü nane toprak altında yatay sürgünlerle yürür. Bir köşeye diktiğinizde iki sezon sonra maydanozun, çileğin, hatta çiçek tarhının arasından baş gösterdiğini görürsünüz. Çözüm basit: naneyi ya geniş bir saksıda tutun, ya da dibi açık bir kovayı toprağa gömüp içine dikin.
Nane çok güneş ister mi? Hayır. Günde üç dört saat güneş alan, öğle sıcağında gölgelenen bir yer nanenin en sevdiği yerdir. Toprağı da nemli kalmasını sever; yaprakları kuruyup küçülmeye başladıysa büyük olasılıkla susuzluktan. Sulama alışkanlıklarınızı gözden geçirmek, sulama rehberinde anlatılan "parmağını toprağa sok, ilk boğuma kadar kuruysa su ver" testiyle çok kolaylaşır.
Fesleğenim neden hemen çiçeğe kaçıyor? Çünkü çiçek açmak bitkinin görevini tamamlamasıdır; siz bunu geciktirmek zorundasınız. Bitki 15 cm'yi geçtiğinde en üstteki yaprak çiftinin hemen üzerinden uç alın. Bitki o noktadan iki dala ayrılır, gövde kalınlaşır, yaprak sayısı katlanır. Çiçek tomurcuğu gördüğünüz anda koparın — aksi halde yapraklar acılaşır ve küçülür.
Alttan mı yukarıdan mı toplamalı? Fesleğende her zaman tepeden toplayın. Alt yaprakları yolarsanız bitki güneş fabrikasını kaybeder ve boyuna uzayıp cılızlaşır. Nane ve maydanozda ise tam tersi: en dıştaki, en yaşlı sapları dipten alın, ortadaki genç sürgünler büyümeye devam etsin.
Fesleğen soğuğa dayanır mı? Dayanmaz. 10 derecenin altında yaprakları kararmaya başlar. Nane, kekik, adaçayı kışı toprakta geçirip baharda yeniden sürer; fesleğeni her yıl yeniden ekmeye hazır olun ya da sonbaharda bir dalını suya koyup köklendirip içeriye alın.
Aromatik bitkiler zengin toprak sever mi? Şaşırtıcı ama çoğu sevmez. Kekik, biberiye, adaçayı, lavanta gibi Akdeniz kökenli bitkiler fakir, taşlı, çabuk süzülen toprakta çok daha yoğun kokar. Bol gübre verirseniz iri ama tatsız yaprak alırsınız. Fesleğen, nane, maydanoz ise biraz daha besin ister; onlara kompost karıştırılmış toprak iyi gider.
Pratik bir karışım:
Saksı ne kadar derin olmalı? Fesleğen ve nane için 20-25 cm derinlik yeterli. Maydanoz ve dereotunun kazık kökü vardır, onlara 30 cm'lik derin kap ayırın. Balkonda çalışıyorsanız, uzun dikdörtgen bir kaba nane koymayıp ona ayrı bir kap vermek en büyük iyiliğiniz olur.
Ne sıklıkla sulamalı? Sabit bir takvim yerine toprağa bakın. Fesleğen sabahları su ister, akşam ıslak kalan yapraklar mantar davet eder. Kekik ve biberiye toprağı iyice kuruduktan sonra sulanır; sürekli nemde kökleri çürür.
En lezzetli hasat zamanı hangisi? Sabah, çiy kalktıktan hemen sonra. Bitki geceyi uçucu yağ depolayarak geçirir, gün ortasının sıcağında bu yağların bir kısmı buharlaşır.
Fazlasını nasıl saklarım? Kekik, nane, adaçayı gibi kuru dokulu bitkileri demet yapıp havadar, gölgeli bir yerde baş aşağı kurutabilirsiniz. Fesleğen ve dereotu kurutmaya pek gelmez; onları yıkayıp doğrayıp buz kalıplarında az suyla ya da zeytinyağıy